ایران با اجرای پروژه تحقیقاتی مغز مصنوعی «رایانا»، به جمع کشورهای پیشرو در حوزه رایانش عصبی زنده پیوسته است. این پروژه که با بودجهای بالغ بر ۳۰ میلیارد تومان و حمایت معاونت علمی ریاستجمهوری کلید خورده، تلاش دارد سهمی از بازار ۷۲ میلیارد دلاری فناوریهای عصبی تا سال ۲۰۳۰ به دست آورد.
به گزارش خبرنگار علمی ما، در فناوری رایانش عصبی زنده، بهجای تراشههای سیلیکونی متداول، از سلولهای عصبی واقعی برای پردازش اطلاعات استفاده میشود. این سلولها در محیط آزمایشگاهی کشت داده میشوند و پس از شکلگیری شبکههای عصبی زیستی، به سیستمهای دیجیتال متصل میگردند .
رایانش عصبی زنده؛ رویای پردازش کممصرف به سبک مغز انسان
مهمترین مزیت این روش، الگوبرداری مستقیم از ساختار کممصرف و پیچیده مغز انسان است . برخلاف رایانههای سنتی که بر پایه منطق صفر و یک کار میکنند، شبکههای زنده توانایی یادگیری زیستی و واکنش هدفمند به محرکهای بیرونی را دارند. دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی با اشاره به مزیتهای رقابتی این فناوری تأکید کرده است که توسعه آن دو تحول بنیادین ایجاد میکند: افزایش چشمگیر سرعت پردازش و کاهش مصرف انرژی تا یک میلیون بار .
با این حال، پایداری سلولها خارج از بدن، کنترلپذیری دقیق و چالشهای اخلاقی از موانعی است که پژوهشگران همچنان برای حل آنها تلاش میکنند . همچنین این فناوری «مغز واقعی انسان» نیست و فاقد آگاهی، شخصیت یا توانایی تصمیمگیری انسانی است و عمدتاً در مرحله آزمایشگاهی قرار دارد .
جایگاه ایران در نقشه راه فناوریهای عصبی
ایران طی دو دهه گذشته گامهای محسوسی در بومیسازی تجهیزات مرتبط با علوم اعصاب برداشته است. ساخت دستگاههای ثبت و تحلیل سیگنالهای مغزی، سامانههای تحریک مغناطیسی و الکتریکی مغز، و الگوریتمهای هوش مصنوعی برای تشخیص زودهنگام بیماریهایی نظیر آلزایمر و صرع، بخشی از این دستاوردهاست . همچنین طراحی اسکلتهای بیرونی برای بیماران دچار آسیب نخاعی در مراکز دانشبنیان داخلی به مرحله نمونه اولیه رسیده است .
با وجود این پیشرفتها، فاصله فناوری ایران با کشورهای پیشرو در حوزههای پیشرفتهای مانند ایمپلنتهای مغزی تهاجمی و تراشههای کاشتنی هنوز قابل توجه است. دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی با اشاره به بازار ۲۱.۲ میلیارد دلاری این حوزه در سال ۲۰۳۰، تأکید کرده است که بستر لازم برای طراحی ایمپلنتهای مغزی با انتشار ۱۰ فراخوان پژوهشی و تصویب ۱۸ طرح با حضور ۱۵۶ محقق در ۱۳ دانشگاه برتر کشور آغاز شده است .
سینا علیپور
او دانشجوی رشته مهندسی کامپیوتر در مقطع کارشناسی است و فعالیت حرفهای خود را در عرصه رسانه از سال ۱۳۹۸ با یک بلاگ شخصی در حوزه فناوری آغاز کرده است. وی پس از مدتی به عنوان نویسنده آزاد در مجلههای آنلاین تکنولوژی فعالیت کرد و در حال حاضر، دبیر سرویس نقد و بررسی گجتهای هوشمند در یک مجله معتبر تکنولوژی است.
